Airco in de woonkamer

Een slaapkamer is een gesloten doos van twaalf vierkante meter met één raam. Een woonkamer is bijna nooit zo eenvoudig. Nederlandse woonkamers hebben doorgaans grote raampartijen (in een doorzonwoning zelfs aan twee zijden), lopen over in een keuken of eethoek, hebben soms een open trap naar de verdieping erboven, en er zijn mensen, apparatuur en kookwarmte aanwezig.

Elk van die factoren verhoogt de koellast. Een tv en een paar apparaten produceren samen 200 tot 400 watt warmte; vier personen voegen daar 600 watt aan toe. Een open trap zorgt ervoor dat de gekoelde lucht deels naar boven wegzakt en warme lucht van de verdieping terugkomt. En grote ramen op het zuiden of westen laten op een zomerdag tot 500 watt per vierkante meter glas aan zonnestraling binnen, wat bij zes vierkante meter glas al ruim boven het vermogen van een middelgrote airco uitkomt.

De praktische consequentie: reken de woonkamer altijd door in plaats van te schatten, en neem de aangrenzende ruimtes mee als er geen deuren tussen zitten. Een te licht gedimensioneerd toestel draait permanent op vollast, maakt daardoor onnodig veel geluid en haalt op de warmste dagen alsnog de gewenste temperatuur niet.

De ideale plek is hoog aan een binnenmuur, met vrij zicht over de lengte van de ruimte. De koude lucht wordt dan langs het plafond de kamer in geblazen, zakt geleidelijk naar beneden en verdringt de warme lucht onderin richting de aanzuigzijde. Zo ontstaat een natuurlijke circulatie zonder dat iemand merkbare tocht ervaart.

Vier plekken kun je beter vermijden. Direct boven de bank of eettafel, omdat de luchtstroom dan op de vaste zitplaats terechtkomt. Boven een radiator, omdat de opstijgende warmte de temperatuursensor van de binnenunit misleidt en het toestel te vroeg terugschakelt. Achter een gordijn of in een nis, omdat de luchtstroom dan wordt geblokkeerd en het rendement met tien tot twintig procent daalt. En vlak naast de deur naar de hal, omdat de koelte dan direct de hal in verdwijnt.

Praktisch gezien wordt de plek vaak mede bepaald door de buitenunit: hoe korter het leidingtraject, hoe goedkoper en efficienter. Een binnenunit aan de gevelzijde waar ook de buitenunit komt, scheelt zomaar tien meter leiding, en dus 250 tot 450 euro. Weeg dat mee, maar laat het niet leidend zijn: een verkeerd geplaatste unit blijft vijftien jaar lang verkeerd hangen.

Wil je de unit zo min mogelijk zien, kijk dan naar een vloermodel onder de vensterbank of een designmodel met een vlak front. Bij een verlaagd plafond is een cassettemodel de fraaiste oplossing, met luchtuitstroom in vier richtingen en een zeer gelijkmatige verdeling. Alle typen staan uitgelegd op de pagina over de split airco.

Bij een open keuken telt de keuken gewoon mee in het te koelen volume, en komt daar de warmteproductie van apparatuur bovenop. Een oven die een uur op 200 graden staat, voegt honderden watts toe; een koelkast en vriezer samen zo'n 150 tot 300 watt continu. Tel daarom bij een open keuken 300 tot 800 watt extra op bij het berekende vermogen, afhankelijk van hoe vaak en hoe uitgebreid er gekookt wordt.

Belangrijk: een goede afzuigkap die naar buiten afvoert, is bij een open keuken geen luxe maar een voorwaarde. Een recirculatiekap laat alle kookwarmte in de ruimte achter, wat de airco vervolgens weer moet wegwerken.

In een doorzonwoning — voorkamer en achterkamer in elkaars verlengde met ramen aan beide zijden — is de vraag vooral of één unit het hele volume bereikt. Bij een lengte tot ongeveer twaalf meter en geen tussendeuren lukt dat meestal, mits de unit aan één uiteinde hangt en over de volle lengte kan blazen. Bij grotere lengtes, of als er een schuifdeur in zit die regelmatig dicht gaat, is een tweede binnenunit effectiever dan één zwaarder toestel. Dat wordt dan een duo-split, waarover je meer leest op de pagina over multi-split systemen.

Een open trap naar de verdieping is de meest onderschatte factor. Gekoelde lucht zakt, warme lucht stijgt; bij een open vide of open trap ontstaat een permanente circulatie waarbij je in feite ook de overloop en soms de slaapkamers mee koelt. Reken in dat geval met tien tot twintig procent extra vermogen, of plaats een deur of gordijn onderaan de trap tijdens de warmste uren.

De aanschafprijs van een woonkamerairco ligt tussen 1.700 en 3.900 euro inclusief installatie, afhankelijk van het vermogen. Voor het meest gekozen model van 3,5 kW is 1.700 tot 3.100 euro de realistische bandbreedte.

Het jaarverbruik reken je uit met: koelvermogen gedeeld door SEER, maal het aantal draaiuren. Voorbeelden voor een 3,5 kW toestel:

Bij SEER 7,0 en 500 draaiuren (gemiddeld Nederlands koelseizoen): 3,5 / 7,0 x 500 = 250 kWh, ofwel circa 70 euro bij 28 cent per kWh.
Bij SEER 7,0 en 700 draaiuren (warme regio als Nijmegen of Maastricht): 350 kWh, ofwel circa 98 euro.
Bij SEER 5,5 en 700 draaiuren (instapmodel in warme regio): 445 kWh, ofwel circa 125 euro.

Het verschil tussen een instapmodel en een A+++ toestel is dus grofweg 25 tot 55 euro per jaar. Over een levensduur van vijftien jaar is dat 375 tot 825 euro, terwijl de meerprijs bij aanschaf doorgaans 200 tot 400 euro bedraagt. Voor een woonkamer, waar de meeste draaiuren worden gemaakt, loont een hoge SEER dus vrijwel altijd.

De meest onderschatte investering rond airco is niet de airco zelf maar wat je ervóór zet. Zonnestraling door glas is verreweg de grootste warmtebron in een Nederlandse woonkamer: op een heldere zomerdag komt er per vierkante meter zuidgericht glas tot ongeveer 500 watt binnen. Bij zes vierkante meter glas is dat 3.000 watt, meer dan het complete vermogen van een 3,5 kW airco.

Buitenzonwering — screens, uitvalschermen of een markies — houdt zeventig tot negentig procent van die straling tegen vóórdat die door het glas komt. Dat is fundamenteel effectiever dan binnenzonwering: gordijnen en jaloezieën binnen houden de warmte tegen nádat die al in de ruimte is, en reduceren de warmtelast maar met twintig tot veertig procent.

De praktische winst is aanzienlijk. Met goede buitenzonwering daalt de benodigde koelcapaciteit vaak met een hele vermogensklasse: van 5,0 naar 3,5 kW bijvoorbeeld, wat zo'n 400 tot 800 euro scheelt in aanschaf. Daarbovenop draait het toestel structureel op lagere belasting, wat het verbruik met twintig tot veertig procent verlaagt en het geluidsniveau merkbaar terugbrengt.

Screens kosten 400 tot 900 euro per raam inclusief montage. Dat is geen kleine investering, maar in combinatie met een kleinere airco is het totaalplaatje vaak gunstiger dan een zware airco zonder zonwering, en het comfort ligt hoger omdat de ruimte simpelweg minder opwarmt.

De woonkamer is de ruimte waar de warmtepompfunctie van een airco het meeste oplevert, simpelweg omdat je er de meeste uren doorbrengt en dus het meest verwarmt. Met een SCOP van 4,0 tot 5,1 levert het toestel per kilowattuur stroom vier tot vijf kilowattuur warmte.

Concreet: een woonkamer die per stookseizoen ongeveer 700 kubieke meter gas vraagt, kost bij een gasprijs van 1,45 euro per kuub zo'n 1.015 euro. Diezelfde warmtevraag (circa 6.200 kWh) leveren met een airco met SCOP 4,5 kost 1.380 kWh stroom, ofwel circa 385 euro bij 28 cent. Het verschil is ruim 600 euro per jaar, waarmee een woonkamerairco zichzelf binnen drie tot vijf jaar terugverdient als je hem het hele tussenseizoen gebruikt.

Belangrijke nuance: dit werkt het best in het tussenseizoen (buitentemperaturen tussen 5 en 15 graden), wanneer het rendement op zijn hoogst is. Bij strenge vorst daalt de SCOP en levert het toestel minder vermogen, waardoor de cv-ketel of een andere hoofdverwarming nodig blijft. De volledige uitwerking met rekenvoorbeelden staat op de pagina over verwarmen met airco.