Split airco

De naam zegt het al: het systeem is gesplitst in twee delen. In de ruimte die je wilt koelen hangt de binnenunit, een relatief plat kastje met een ventilator, een warmtewisselaar en een filter. Buiten staat de buitenunit, waarin de compressor, de condensor en een grotere ventilator zitten. Tussen beide delen lopen twee koperen leidingen met koudemiddel, een communicatiekabel en een slangetje voor het condenswater.

Die splitsing is precies wat de split airco superieur maakt aan een mobiele airco. De compressor is veruit de grootste geluidsbron en de grootste warmteproducent van het hele systeem. Door hem buiten te plaatsen, hoor je binnen alleen nog het zachte suizen van een ventilator, en hoeft er geen warme lucht via een slang door een kierend raam naar buiten. Dat laatste is de fundamentele zwakte van elke mobiele airco: terwijl hij koelt, zuigt hij via het open raam continu warme buitenlucht naar binnen.

In Nederland is de split airco het standaardtype geworden. Van alle vast geinstalleerde airconditioners in woningen is het overgrote deel een enkele split of een multi-split. Ook installateurs werken er het liefst mee: de techniek is uitontwikkeld, onderdelen zijn ruim verkrijgbaar en vrijwel elk merk levert hetzelfde basisprincipe.

Een airco maakt geen koude. Hij verplaatst warmte, van binnen naar buiten. Dat gebeurt met een koudemiddel dat in een gesloten circuit steeds van vloeistof naar gas en weer terug gaat. De truc zit in de natuurkunde: een vloeistof die verdampt, neemt warmte op uit zijn omgeving, en een gas dat condenseert, geeft warmte af.

In de binnenunit zit de verdamper. Daar komt het koudemiddel als koude, laaggespannen vloeistof binnen. De ventilator blaast warme kamerlucht langs de lamellen van de verdamper. Het koudemiddel neemt die warmte op, verdampt tot gas, en de lucht die de kamer weer in gaat is acht tot vijftien graden kouder dan de lucht die werd aangezogen. Tegelijk condenseert het vocht uit de lucht op de koude lamellen; dat is het condenswater dat via het slangetje wordt afgevoerd, en de reden dat een airco de lucht ook merkbaar minder klam maakt.

Het gasvormige koudemiddel stroomt via de dikste van de twee koperen leidingen naar de buitenunit. Daar comprimeert de compressor het gas, waardoor druk en temperatuur sterk oplopen, tot ver boven de buitentemperatuur. In de condensor blaast de buitenventilator buitenlucht langs de lamellen; het hete gas geeft zijn warmte af aan die lucht en condenseert terug tot vloeistof. Via een expansieventiel valt de druk weer weg, waardoor de vloeistof sterk afkoelt en de cyclus opnieuw begint.

Wil je verwarmen, dan schakelt een vierwegklep het hele circuit om. De buitenunit wordt dan de verdamper en de binnenunit de condensor: het toestel haalt warmte uit de buitenlucht en geeft die binnen af. Dat werkt tot ver onder het vriespunt, omdat zelfs lucht van min tien graden nog warmte-energie bevat. Wel daalt het rendement naarmate het buiten kouder wordt.

Moderne toestellen zijn allemaal inverter-gestuurd. Waar oude airco's alleen aan of uit konden en dus voortdurend schakelden, regelt een inverter het toerental van de compressor traploos. Het toestel start op vollast om de ruimte snel op temperatuur te brengen en zakt daarna terug naar twintig of dertig procent om die temperatuur te houden. Dat scheelt dertig tot vijftig procent stroom, geeft een veel constanter comfort en verlengt de levensduur van de compressor aanzienlijk.

Compressor. Het hart van het systeem, in de buitenunit. Comprimeert het koudemiddelgas en drijft de hele cyclus aan. Verreweg het duurste onderdeel; als de compressor sneuvelt bij een toestel ouder dan tien jaar, is vervangen van het hele systeem vrijwel altijd goedkoper dan repareren.

Verdamper en condensor. Twee warmtewisselaars van dunne aluminium lamellen rond koperen buizen. Vervuiling van deze lamellen is de belangrijkste oorzaak van rendementsverlies: een laag stof of pluis van enkele millimeters kost al vijf tot tien procent efficientie.

Expansieventiel. Regelt de hoeveelheid koudemiddel die naar de verdamper stroomt en zorgt voor de drukval. Bij moderne systemen is dit een elektronisch geregeld ventiel dat continu bijstuurt op basis van temperatuurmetingen.

Koudemiddel. Tegenwoordig vrijwel altijd R32, dat een aardopwarmingspotentieel van 675 heeft tegenover 2.088 voor het oudere R410A. R32 is licht ontvlambaar, wat betekent dat er minimale ruimte-eisen gelden per hoeveelheid koudemiddel. Voor een normale woonkamer is dat nooit een probleem, maar bij een binnenunit in een zeer kleine ruimte kan het de keuze van het vermogen beperken.

Filters. Elke binnenunit heeft uitneembare stoffilters die je zelf elke twee tot vier weken in gebruiksperiode kunt uitspoelen. Veel modellen hebben daarnaast een actiefkoolfilter tegen geurtjes of een fijnstoffilter. Die aanvullende filters zijn niet wasbaar en moeten jaarlijks tot tweejaarlijks worden vervangen.

De basisregel is 100 watt koelvermogen per vierkante meter vloeroppervlak. Een woonkamer van 30 vierkante meter komt daarmee op 3,0 kW. Vervolgens corrigeer je voor de eigenschappen van de ruimte: tel vijftien tot vijfentwintig procent op bij een zuidgevel, twintig tot dertig procent bij slechte isolatie, tien tot vijftien procent bij plafonds boven 2,8 meter, en 150 watt per persoon die er structureel aanwezig is. Trek tien tot twintig procent af bij nieuwbouw met goede isolatie en HR++-glas.

Een veelgemaakte denkfout is dat een grotere airco altijd beter is. Het tegendeel is waar. Een overgedimensioneerd toestel bereikt de ingestelde temperatuur zo snel dat het nauwelijks tijd heeft om te ontvochtigen. Het resultaat is een ruimte die koud maar klam aanvoelt. Bovendien schakelt het toestel voortdurend aan en uit, wat meer stroom kost en de compressor sneller sloopt. Zit je precies tussen twee standaardvermogens in, kies dan het hogere model, maar nooit twee stappen hoger.

Voor een gedetailleerde berekening met alle correctiefactoren, inclusief een voorbeeldberekening en de omrekening naar BTU, kun je terecht op onze pagina over capaciteit berekenen.

Geluid is bij een split airco zelden een probleem binnen, maar regelmatig wel buiten. De binnenunit haalt in de nachtstand 19 tot 24 dB(A), wat onder het niveau van een fluistergesprek ligt en in de praktijk niet hoorbaar is boven het achtergrondgeluid van een woonwijk. De buitenunit zit op 45 tot 55 dB(A) gemeten op een meter afstand.

Belangrijk om te weten: geluid neemt af met de afstand volgens een vast patroon. Elke verdubbeling van de afstand scheelt ongeveer zes decibel. Een unit van 52 dB(A) op een meter zit dus op circa 46 dB(A) op twee meter en 40 dB(A) op vier meter. Gemeenten hanteren doorgaans een richtwaarde van 40 dB(A) op de gevel van de buren in de nachtperiode. In een tuin van vijf meter breed haal je dat meestal, mits je de unit niet pal tegen de erfgrens zet.

Drie plaatsingsfouten kosten onnodig geluid en rendement. Ten eerste: een unit in een nauwe hoek tussen twee muren, waar het geluid weerkaatst en de warme uitblaaslucht opnieuw wordt aangezogen. Ten tweede: een unit direct tegen een houten schutting, die als klankkast gaat meetrillen. Ten derde: montage zonder trillingsdempers onder de voeten, waardoor laagfrequente trillingen zich door de gevel naar binnen voortplanten. Alle drie zijn eenvoudig te voorkomen door dit vooraf met de installateur door te nemen. Meer hierover lees je op de pagina over geluid en dB-waarden.

1. Kiezen op prijs in plaats van op SEER en SCOP. Het verschil tussen een toestel met SEER 6,1 en een met SEER 8,5 is bij vijfhonderd koeluren per jaar ongeveer honderd kilowattuur, en dus zo'n dertig euro per jaar. Over vijftien jaar is dat vierhonderdvijftig euro, terwijl de meerprijs bij aanschaf vaak tweehonderd tot driehonderd euro bedraagt.

2. Het vacumeren overslaan. Goedkope aanbieders slaan deze stap soms over of doen hem te kort. Vocht in het koelcircuit vormt zuur, dat langzaam de compressorwikkelingen aantast. Het gevolg merk je pas na vier tot zeven jaar, ruim buiten de garantie. Vraag expliciet hoe lang er wordt gevacumeerd en tot welke waarde.

3. Alleen de woonkamer aanpakken. Veel mensen ontdekken na een zomer dat de slaapkamer het eigenlijke probleem was. Een tweede binnenunit meteen meenemen in een duo-split kost zes- tot twaalfhonderd euro extra; achteraf een los tweede systeem laten plaatsen kost het dubbele en levert een tweede buitenunit aan de gevel op.

4. Vergunning en VvE te laat regelen. Een VvE-besluit vraagt in de praktijk zes tot twaalf weken. Wie in juni ontdekt dat er toestemming nodig is, komt die zomer niet meer aan de beurt. Regel dit in de winter, dan is er ook nog ruimte in de planning van installateurs.

5. Onderhoud als optioneel zien. Vrijwel alle fabrikanten koppelen de verlengde garantie aan aantoonbaar jaarlijks onderhoud door een gecertificeerd bedrijf. Zonder onderhoudsbewijs vervalt bij een compressordefect na jaar drie of vijf de dekking, en dat is precies het onderdeel waarvan vervanging achthonderd tot vijftienhonderd euro kost.