Koudemiddel in de airco

Koudemiddel is de werkvloeistof die warmte van de ene naar de andere plek transporteert. Het bijzondere eraan is dat het bij lage druk verdampt en bij hoge druk condenseert, precies binnen het temperatuurbereik waarin een airco moet werken. Bij verdampen neemt het warmte op uit de kamerlucht, bij condenseren geeft het die warmte af aan de buitenlucht.

Een goed koudemiddel moet aan een reeks tegenstrijdige eisen voldoen: veel warmte kunnen opnemen per kilogram, verdampen en condenseren bij bruikbare drukken, chemisch stabiel zijn, niet corrosief voor koper en olie, niet giftig, liefst niet brandbaar, en een lage milieubelasting hebben. Die laatste eis is pas in de afgelopen twintig jaar dominant geworden, en dat verklaart de opeenvolging van generaties koudemiddelen.

De sleutelbegrippen zijn GWP (Global Warming Potential, het aardopwarmingspotentieel ten opzichte van CO₂ over honderd jaar) en ODP (Ozone Depletion Potential). De oude generatie (R22 en verwanten) had een ODP groter dan nul en werd daarom verboden. De huidige generatie heeft een ODP van nul, maar de aandacht verschoof naar GWP, waarop R410A met 2.088 slecht scoort en R32 met 675 aanzienlijk beter.

De overstap van R410A naar R32 voltrok zich tussen 2015 en 2020 en is inmiddels compleet: vrijwel elke split airco die je nu koopt, draait op R32. De redenen zijn zowel milieutechnisch als praktisch.

Lagere milieubelasting. Met een GWP van 675 tegenover 2.088 is de klimaatimpact van een lek of van onzorgvuldige afvoer ruim drie keer kleiner. Omdat een systeem bovendien ongeveer twintig procent minder R32 nodig heeft voor hetzelfde koelvermogen, is het totale effect nog gunstiger.

Enkelvoudige stof in plaats van een mengsel. R410A is een mengsel van twee componenten (R32 en R125). Bij een lek ontsnappen die niet in gelijke verhouding, waardoor de samenstelling verschuift en het systeem na bijvullen niet meer optimaal presteert. Strikt genomen moet R410A bij een lek volledig worden afgetapt en opnieuw gevuld. R32 is één stof, dus dat probleem bestaat niet.

Iets hoger rendement. R32 draagt meer warmte over per kilogram, wat zich vertaalt in een marginaal hogere SEER bij overigens gelijke techniek. In de praktijk is het verschil klein ten opzichte van de invloed van de compressor en de warmtewisselaars, maar het telt mee.

Het nadeel: licht ontvlambaar. R32 valt in veiligheidsklasse A2L, waar R410A in A1 (niet brandbaar) valt. Dat betekent extra eisen aan installatie, transport en opslag, en minimale ruimte-eisen per hoeveelheid koudemiddel. Voor een normale woonsituatie is dit geen belemmering.

De Europese F-gassenverordening reguleert gefluoreerde broeikasgassen via een quotasysteem. De totale hoeveelheid die jaarlijks op de EU-markt mag worden gebracht, uitgedrukt in CO₂-equivalenten, wordt stapsgewijs verlaagd. Dat werkt slim: producenten kunnen kiezen tussen veel kilo's van een laag-GWP middel of weinig kilo's van een hoog-GWP middel, en de markt beweegt vanzelf naar de eerste optie.

Voor de consument zijn drie gevolgen relevant. Ten eerste: nieuwe systemen op hoog-GWP middelen verdwijnen van de markt. Ten tweede: de prijs van bestaande hoog-GWP middelen stijgt, omdat de beschikbare hoeveelheid krimpt terwijl de vraag vanuit onderhoud doorloopt. Ten derde: alleen gecertificeerde bedrijven mogen ermee werken, en zij zijn verplicht lekkages te registreren en koudemiddel terug te winnen bij afdanking.

Wat de verordening niet doet, is bestaande installaties verbieden. Je R410A-airco uit 2016 mag gewoon blijven draaien en mag ook onderhouden en bijgevuld worden, zolang het middel verkrijgbaar is. Er is geen sloopplicht en geen einddatum voor gebruik.

Heb je R32 (toestel van na circa 2018): niets aan de hand. R32 is de huidige standaard en blijft nog geruime tijd breed beschikbaar. Onderhoud en reparatie zijn gewoon mogelijk.

Heb je R410A (toestel uit circa 2005-2020): je toestel blijft werken en mag onderhouden worden. Houd er rekening mee dat de prijs per kilogram koudemiddel de komende jaren oploopt. Bij een klein lek is repareren en bijvullen nog steeds verstandig; bij een groot lek waarbij het systeem volledig moet worden hervuld, kan de rekening zo hoog uitvallen dat vervanging aantrekkelijker wordt. Vraag in dat geval altijd om een offerte voor beide opties.

Heb je R22 (toestel van voor 2004): dit middel is sinds 2015 volledig verboden, ook voor onderhoud. Bij een lek kan het systeem niet meer legaal worden bijgevuld en is vervanging de enige optie. Een toestel van die leeftijd is bovendien technisch en energetisch sterk verouderd: reken op een SEER rond de 3 tegenover 8 of hoger nu, wat betekent dat je nieuwe toestel bijna twee derde minder stroom gebruikt.

Omzetten van R410A naar R32 kan niet. De drukken, de compressorolie en de materialen verschillen; een retrofit is technisch niet toegestaan en zou de garantie en de veiligheid ondermijnen.

De A2L-classificatie van R32 roept regelmatig zorgen op, meestal onterecht. Om R32 te laten ontbranden is een concentratie in de lucht nodig van enkele volumeprocenten, in combinatie met een open vlam of een vonk. Bij een lek in een normale woonkamer wordt die concentratie in de praktijk niet bereikt, omdat de hoeveelheid koudemiddel (0,7 tot 1,3 kilogram) zich over een veel te groot volume verspreidt.

Wel bestaan er minimale ruimte-eisen: normen schrijven per kilogram koudemiddel een minimale vloeroppervlakte voor waarin een binnenunit geplaatst mag worden. Voor een woonkamer van dertig vierkante meter is dat nooit een beperking. Bij een kleine ruimte, denk aan een berging van vier vierkante meter of een kleine serverruimte, kan het wel betekenen dat een zwaarder toestel niet is toegestaan. Een gecertificeerde installateur rekent dit standaard door.

Praktische aandachtspunten bij R32: geen open vuur in de ruimte tijdens installatie of onderhoud, geen binnenunit direct boven een gasfornuis of open haard, en bij een vermoed lek de ruimte ventileren en het toestel uitschakelen.

Een airco is een gesloten systeem en zou in theorie nooit koudemiddel moeten verliezen. In de praktijk ontstaan lekken door trillingen bij flensverbindingen, corrosie van de leidingen (vooral in de kuststrook) of een installatiefout. De signalen:

Slechter koelen zonder duidelijke oorzaak. Het toestel draait wel maar de kamer koelt merkbaar minder dan vorig jaar, terwijl de filters schoon zijn.

IJs op de dunne koperleiding bij de buitenunit, of op de verdamper in de binnenunit. Minder koudemiddel betekent een lagere verdampingsdruk en dus een lagere temperatuur.

Continu doordraaien. Het toestel bereikt de ingestelde temperatuur nooit en schakelt dus nooit terug naar deellast, wat je merkt aan een structureel hoger stroomverbruik.

Sissend geluid of een olieachtige afzetting bij een leidingkoppeling. Compressorolie circuleert mee met het koudemiddel, dus waar olie naar buiten komt, ontsnapt ook koudemiddel.

Bij een vermoed lek: laat het opsporen door een gecertificeerd bedrijf met een elektronische lekdetector of met UV-contrastvloeistof. Reken op 350 tot 650 euro voor opsporen, repareren, vacumeren en hervullen. Wat jeniet moet doen, is alleen laten bijvullen: dat is dweilen met de kraan open, en bovendien mag een gecertificeerd bedrijf een bekend lek niet zomaar negeren.